İran Halıları | Pers Fars Sanatı

      Pers Fars Aryan Acem Ve İran Terimleri 

• Pers ve Fars:

 

 Pers günümüz İran halkına Batı'nın Avrupa'nın hitap ettiği terimdir. Fars ise Ortadoğu halkının özellikle Arap'ların Arapça'da "P" harfi olmamasından ötürü, İran halkına hitap ettiği terimdir.

• Acem:

 

 Acem terimi Osmanlı Devleti'nin yani Türkler'in İran halkına hitap ettiği terimdir.

• Aryan:

 Aryan İmparatorluğu Günümüzden ortalama 3500 yıl öncesine dayandığı iddia edilen, günümüz İran ve Hindistan coğrafyasının çoğunu kapsayan bir imparatorluktur. Anlamı seçkin, soylular, asiller, saf ırk gibi anlamları vardır.Aryan'dan sonra bir çok devlet kurulmuş. Özellikle İran'ın altın çağı olarak bilinen Safeviler. Ama daha önceleri ne kadar tartışmalı olsa da  sanata en çok önem verdikleri dönem için en net bilgi Safeviler  ve Büyük Pers İmparatorluğu (Ahemeniş) olduğudur.

 

•  İran:

 

1935 yılına kadar Persia, Pers İmparatorluğu vardı. Şah Rıza Pehlevi son derece batıya açık görüşlü birisiydi. Ve Pers İmparatorluğun'da devrim yapmak istiyor, daha batıya uyumlu modern bir devlet haline getirmek istiyordu. Bu yüzden Gazi Mustafa Kemal Atatürk'e hayrandı. Onun ideallerini kendine örnek alıyordu. Avrupa da ise Adolf Hitler'in etkisi altına girmişti. Çünkü Adolf Hitler kendisine dünyada iki adet aryan ( asil millet) vardır dedi. Ortadoğu'da Persler ve Avrupa'da Alman'lar aryandır dedi. Bu fikir Rıza Pehlevi'de Pers devletinin ismini Aryan yapma arzusu doğurdu. Ve Pers İmparatorluğu ismi 1935 te Aryan'lıların ülkesi anlamına gelen İran oldu.

    

             İran Halıları 

 İran el dokuma halı denince hemen hemen her insanın aklına Dünya'nın en kaliteli halısı, en pahalı halı gibi düşünceler gelir. İran halılarının özelliklerine ve zengin çeşitliliğine baktığımızda bu düşünceler pekde yersiz durmuyor. Zaten İran sanatsal dili ile her dönem kendisinden bahsettirmiştir. Bir çok sanat alanında var oldukları gibi. El sanatları kategorisinde de bir çok el dokuma halıları ile el sanatları zirvesini halısına göre Türk halıları ile paylaşmaktadırlar. İran halılarının tüm dünyaca beğenilmesinin sebepleri arasında inceliği ve sağlamlığı bir arada tasarlayabilmeleri, yün halılarında dahi ipek halılardaki gibi aşırı sık dokuma ile santimetre kare içerisine yoğun ilmek sığdırabilmeleri,  kendi tarihlerine özgü motifleri kullanmaları ve her motifi tabiri caizse patlatarak ortaya çıkartabilme yetenekleridir. Tabii ki her işin bir sırrı olduğu gibi İran halılarının da böylesine kaliteli ve güzel olmalarının da bir sırrı vardır. İlmek türü, motif seçimi, dokuma sıklığı, vb.

 

• İlmek-Dügüm

 

 İranlılar halıları bizim simetrik Türk düğümü aksine  bir çok halısını asimetrik şekilde bir düğüm tekniği kullanarak dokurlar.Bu düğüm yan düğüm,asimetrik düğüm,senneh düğümü,sine düğümü gibi isimlerle de bilinir. Fakat en doğru ismi İran düğümüdür. Bizdeki Türk halıları gibi bir ilmek başları yoktur. Türk dokuması bir kravat şekline benzer o yüzden kravatın bağlama yeri gibi düğümlendiği yeri görürüz. Buraya ilme başı denir.Fakat İran düğümü son derece asimetrik bir biçimde olduğu için herhangi bir ilme başı yoktur. Halıyı incelediğinizde göremezsiniz. Son derece ince formda dokumaya uygun olduğu için, çok incecik yün ipler ile kopmadan rahatça ilmek atmaya müsait bir tekniktir. Bu şekilde ince - sık dokunan halılarda hem kalite artar hemde motif - model patlama yaşar. Bunu günümüzde  fotoğrafa benzetebiliriz. İlmekleri piksel olarak kabul edersek. Bir halıdaki megapiksel sayısı atılan ilmekler topluluğu olur. Megapiksel yani ilmek sayısı arttıkça kalite kaçınılmaz olur. Özellikle tablo gibi resimli halı dokumaları yapmaya çok uygun olur.

İran Düğümü Sağa Meyil

İran Düğümü Sola Meyil

   

•  Motifler:

 

El dokuma İran halılarında kullanılan motifler genellikle tarihi ve inanç izleri üzerine olur.Hemen hemen her dönemine ait izler taşır.İran  halı ve sanat tarihinin altın çağı diye adlandırılan Safeviler dönemine ait motifler görebilirsiniz. Veyahut bir Pers askerini hayvan avlarken görebilirsiniz. Veya bir İran şahınnı anlatan bir motif. Yada size sıradan bir rozet gibi gelen ama İran tarihinde önemli bir anlamı ve yeri olan arma motifleri. Hatta tamamen Türk sembolleri. Veya İsfahan yahudilerinin dokuttuğu Kral Salamon diye adlandırdıkları Süleyman (as) cinler,hayvanlar ve insanlar ile olan bir motif. Hatta bolca kürt motfileri kürt halıları. Ve bolca zerdüştlük motifleri. Köklü bir tarih karışık bir yerleşim olmalarından ötürü hemen hemen her kesime ve inanca hitap eden motifler görmek şaşırtıcı olmasa gerek. Motiflerin dilinden tarih okumak çok keyifli.

İran Kum Halısı Motif Örneği

 

Antika İran Halısı Süleyman (as) motifi ( Kral Salamon)

          Dokuma Alanları

 İran el dokuma halıları köylerde ve şehirlerde bireysel olarak halk tarafından dokunduğu gibi belirli ustalar veya belirli atölyeler tarafından da dokunduğu görülür. Hatta belirli kabile halıları bile mevcuttur. Tıpkı biz Türkler gibi. Antika İran halıları ve İran halıları her dönem değerlidir. Hele hele meşhur usta ve atölye tezgahından çıktı ise halıya ayrı bir değer katabilir.

•  Meşhur Atölyeler Ve Ustalar: 

 

 Hacı Celili: 

 Yumuşak renk tonları ve serpme mavi renkleri ile Tebriz halılarına adeta bir imza niteliğinde dokunuşlar yaptı. Hacı Celili dokuması Tebriz halıları ferah renk seven koleksiyonerler için biçilmiş kaftan.

Antika Hacı Celili Tebriz Halısı

 

Muhteşem:

 Muhteşem ustanın atölyesi İran'ın meşhur Keşan halılarını daha ince formda ve çiceksi madalyon motifi ile adeta imzalayarak. Keşan halılarında 19. Yüzyıl sonlarına ait en kaliteli keşan halılarını imal etmiştir. Muhteşem Keşan halısı halı koleksiyonlerlerinin aradığı çok pahalı ve aşırı kaliteli bir koleksiyonluk antika halı sınıfındadır.

Antika İran  Muhteşem Keşan Halısı Zemin Modeli

 

 Ziegler:

 19. Yüzyıl sonlarında İran Sultanabad'da Avrupa için el dokuma iran halısı dokuyan İsviçre'nin Ziegler&Co. Firmasına ait atölyedir.  Günümüzde Antika İran halıları olarak koleksiyonerlerin ve müzelerin odak noktasındadır.

Antika İran Ziegler&Co Halı Zemin Modeli

  

          İran Halı Çeşitleri

  İran  gerek motif gerek dokuma türü olarak el doluma halı sanatında çok zengin içeriğe ev sahipliği yapar. Her İran halısı senneh düğümü ile dokunmamıştır. Bolca Türk düğümü ile de karşılaşırız. O kadar çok çeşit halı vardır ki her birini bilmek uzun yıllar o halılar ile haşır neşir olmak ve büyük bir tecrübe gerektirmektedir.  

 

 Maalesef özellikle ülkemiz başta olmak üzere dünyanın bir çok yerinde el dokuma halı eşittir para gözüyle bakıldığı için. Bir çok halı satıcısı dahi ne halısı sattığını bilmiyor.  El dokuma halı sektörü dallara ayrılır. Her halı ayrı uzmanlık ister. Örnek Anadolu Türk halıları ve Türk İpek halıları ayrı Kafkas, Kazak, ermeni halıları ayrı Afgan halıları ayrı İran halıları ayrı uzmanlık alanlarıdır. Her biri kendi alanında yetişen uzmanlar barındırmalı. Ama maalesef dediğim gibi el dokuma halıya  çoğu tedarikçi sanat gözüyle değil para gözüyle baktıkları için bu hal el dokuma halı sanatında bolca bilgi kirliliği oluşturmaktadır. Bu durum benim gibi Kafkas, Kazak, ermeni halıları ve Anadolu halıları için ayrı İran Halıları için ayrı atölyelerde uzmanlaşmış Antika halı ustalarını üzmektedir. 

 Bu gözler Kapalıçarşı'da dahi neler gördü, bu kulaklar neler işitti bir bilseniz şaşar kalırsınız. Karpuz desenli Hereke halısına Sivas halısı diyenlermi ararsınız, güzelim Muhteşem Keşan halısına  İsfahan halısı diyenler mi. O yüzden el dokuma halı işi sanat işidir. Sanat işi güven ve ustalık, uzmanlık işidir. Uzmanını tercih etmek gerekir.  Kapalıçarşı'da 4 binin üzerinde dükkan vardır. Bunların içinde 80-100 civarı halı satan yer vardır. Ama gerçek halıcı 1 elin 5 parmağını geçmez.  O yüzden biz o  5 civarı kişiye üstad deriz, halıcı deriz diğerlerine halıcı  demeyiz. Turizmci deriz. Çünkü el dokuma ve Antika halı işi keyifli bir iştir. Sevmeyen yapamaz. Seven de makine halılarının yüzüne bile bakmaz. Maalesef günümüzde Kapalıçarşı'da bile bir çok turizmci hem el dokuma hem makine halısı satmaya kalkıyorlar. Antika ve el dokuma halı alanında uzmanlaşan kişi bu işi sevmemesi mümkün değildir. Sevmeyen kişi de uzmanlaşacak derecede el dokuma halılar ile haşır neşir olmaz. Seven de o şekilde iş yapmaz. Sonuç  turizmci halı bilmiyor ticaret biliyor o yüzden tarihi bölgelerde dahi makine halısı ve bilgisiz şekilde el dokuma halısı satıyorlar. Halıcı işini severek yapıyor. Sadece uzmanlaştığı alanda el dokuma halısını ilgililerine ulaştırıyor. Kimi kilime sevdalı hiç halı bulundurmayıp sırf el dokuma ve antika kilim tedarik ediyor. 

 

 İran halıları o kadar aşırı zengin çeşitliliğe sahiptir ki bazen benim dahi azda olsa  tahmin yürütmekten öteye gidemediğim  babama veya üstadlara danıştığım, bilgi aldığım modelleri mevcuttur.   Başlıca İran halıları örnekleri vermek gerekirse şu şekildedir. 

•  Mahal Halısı: 

 

 Arak yani Sultanabad bölgesinde dokunur. Ebatları büyüktür genelde 9-25 metrekare. Yumuşak renk tonlarına hakim. Gösterişli  ve koleksiyon değeri olan bir İran halısıdır.

Antika İran Mahal Halısı Zemin Modeli

 

•  İsfahan Halısı:

 

 Hemen hemen en köklü diyebileceğimiz bolca Antika seçkisi bulunan bir İran halısıdır. Muazzam derecede kalite ve ince işçiliğe hakim.  Bir çok ebatlarda dokunmuş. İran halı sanat tarihinin imzası niteliğinde. Antika halı koleksiyonerlerinin göz bebeğidir.

Antika İran İsfahan Halısı Zemin Modeli

 

•  Heriz Halısı:

 İran'ın kuzeybatı kesiminde dokunan büyük ebatlı bir halı çeşididir. Lacivert, açık mavi ve yumuşak kırmızı renkleri ile göz kamaştıran Türk düğümü tekniği ile dokunmuş koleksiyonluk halılar kategorisinde yerini almış bir İran halısıdır.

Antika İran Heriz Halısı Zemin Modeli

 

•   Ferahan Halısı: 

 Arak şehrinin kuzeyindeki farahan bölgesine aittir.Genelde ufak ebatlarda dokunur. Yaş almış modelleri Antika koleksiyonu sınıfındadır. Sık dokuması ve kullanılan yün kalitesi ile incelik ve sağlamlık konusunda müthiş bir örnektir.

İran Farahan Halısı Zemin Modeli

•  Kum Halısı:

 İran'ın Kum şehrinde dokunan halı modelidir. Genellikle İpek Halısı meşhurdur. Ama İpek ve yün karışımı dokumaları da baya mevcuttur. Kum halıları daha yeni nesil halılardır. 20. Yüzyıl ortalarında halı dokuma kültürüne yoğunluk vermişlerdir. Daha önceki yüzyıllarda da dokunan modelleri az da olsa vardır. Bir çok motifi bünyesinde barındırır. 

İran Kum Halısı İpek Yün Karışımı

•   Kaşkay Halısı: 

  

 Kaşkay halısı İran'ın Güneyinde yaşayan Kaşkay Türkleri tarafından dokunan çok kıymetli bir İran halı türüdür. Türk düğümü ile dokunur. Muhteşem motif ve renk tonlarına hakimdir. Her dönem koleksiyonluk ve sericilik değeri olan  kategoridedir.

Antika İran Kaşkay Halısı Motif Örneği

   Ve bunlar gibi daha bir sürü halı türü mevcuttur.  Bahtiyari,Serapi vs vs... 

       Galeri Çapan ÖZTÜRK 

 

Çapan ÖZTÜRK

 

 Yakında kendi filtremden geçmiş İran Antika Halı seçkilerini Galeri Çapan ÖZTÜRK olarak sizlerle buluşturmayı planlıyorum. O zamana kadar Aksaray Halı Yıkama olarak Antika ve El Dokuma Yıkama ve Antika Halı Tamiri hizmeti vermeye devam ediyorum.

   İletişim & danışmanlık 

  E-posta: capanozturk@outlook.com 

  Telefon: +90(539) 205 7167