Türk Halıları
El dokuma halı kültüründe bilinen en eski dokuma tekniği Türk düğümü tekniğidir. Dünyanın bilinen en eski halısı olan Pazırık Halısı da Türk düğümü tekniği ile dokunmuştur. Gördes düğümü veya kravat düğüm olarak da bilinir. En doğru ismi Türk düğümüdür. Şekli itibari ile kravata benzer ve bir ilmek başı bulunur. Bu şekilde ilmek atılan halıları belirli bir bölgesinden ilmenin zeminine doğru görebilecek şekilde bükerseniz ilmek başı görülür. Ayrıca el dokuma halıya elinizi sürdüğünüz de tüylerin yukarıdan aşağıya doğru yattığını rahatlıkla görebilirsiniz.
 |
| Türk Düğümü |
 |
| Türk Düğümü |
İran halılarında ise asimetrik durmasından ötürü bir ilme başı yoktur. Sağa veya sola yatım olarak iki çeşit ilme atılabilir. Bu İran düğümü tekniği çok ince yün ipleri dokumaya kolaylık sağlar. O yüzden asimetrik düğüm tekniği ile dokunan halılar tercihe göre daha ince olabilir. Tüylerinin hafif çapraz şekilde yana doğru yatmasından ötürü yan düğüm ve asimetrik düğüm olarak da bilinir. Ayrıca Sine halılarından ötürü sine düğümü veya global adı ile senneh düğümü olarak da bilinir.Ama en doğru ismi İran düğümüdür.
 |
| İran Düğümü |
 |
| İran düğümü sola meyil |
 |
| İran düğümü sağa meyil |
İran'da bir çok Türk, Türkmen kabilelerin yaşamasından ötürü Türk düğümü ile dokunan bir çok İran halısı mevcuttur. Fakat İran düğümü ile dokunan Türk halısı yoktur. Bu durum hem günümüz el dokuma halıları için hemde Antika el dokuma halılar için aynıdır.
Motif Model
Gerek Türk halıları olsun gerek İran halıları olsun hepsi kendi coğrafyasına veya ailesine ait kültürleri ve tarihini işaret eden motifler kullanmıştır. Kimi kabileler vardır. İmza niteliğinde motifler üretmişlerdir. Örnek vermek gerekirse bir çok Türkmen halısı mevcuttur. El dokuma Türkmen halılarının genellikle kabilelere özgü motifleri vardır kimi aileler gül motifi kimi aileler başka motifleri imza niteliğinde nesilden nesillere aktarmışlardır. Yamut halıları Gül motifleri veya Ersari halıları elmas kesimi andıran köşegen motifleri örnek olarak verilebilir. Ersari kabilesi Oğuz boyundan gelen Ortadoğu'da çok geniş coğrafya'da yaygın olarak yaşayan bir kabiledir. Bahçe peyzaj mimarisi, mücevher, elmas işi ve el dokuma halı sektöründe dünyaca bilinen nam salmış ailelerden biridir. O yüzden halılarında mücevher şeklini andıran geometrik şekiller ve içine yerleştirilmiş çiçek motifleri Ersari halıları için ailenin imzası niteliğindedir. Yamut kabilesi ise kendine özgü Gül motifi barındırır.
 |
| Türkmen Halısı Model Örneği |
 |
| Ersari Halısı Model Örneği |
Motifler illaki bir aile kabile imzası taşımak zorunda değildir. Örneğin Anadolu halılarında bir çok motif vardır hemen hemen bütün el dokuma Anadolu halılarında görebiliriz. Örnek olarak eli belinde motifi Türk kadınını temsil eder bereket ve doğurganlığı temsil eder. Genellikle kız çocuklarının çeyizine dokunmuştur. Veya Koç boynuzu erkekliği kudreti temsil eder. Erkek çeyizi olarak dokunmuştur. Eli belinde motifi en çok Konya yöresinde kullanılmasından ötürü Konya eli belinde motifi olarak da bilinir. Ama tüm Anadolu'ya ait bir motiftir. Hemen hemen her motifin bir anlamı vardır. Mesela şekli "S" harfine benzeyen bir desen vardır çengel denir nazardan korunma amacı ile dokunmuştur. Göz motifleri vardır yine nazardan korunma anlamı taşır. Burada saymakla bitmeyecek bir çok motif desen mevcuttur. Pıtrak , su yolu, hayat ağacı, kurt ağzı, ibrik vs vs. Bide tarihî motifler vardır bir çok sanat da kullanılmıştır. Çini seramik halı kumaş resim vs. Mesela Çintemani motifi iki dalga üzerinde 3 tane top şeklinde desen bulunur. 3 top güç saltanat ve bereket anlamı taşır bu üç topu taşıyan 2 dalga ise şiddetli şekilde çakan şimşeği temsil eder. Yani güç saltanat ve bereketin şiddetini temsil eder. Çintemani hakkında farklı manalar yorumlar vardır. Ama genel kabul edilen anlamı bu şekildedir. En çok Osmanlı padişahları kaftanlarında görürüz. Topkapı sarayındaki Kanuni Sultan Süleyman Han'ın kaftanı da çintemani deseni barındırır. Bütün Anadolu halılarında görülebilir ama en çok Uşak halılarında görülür. Sonrasında Hereke halılarında da görülür.
 |
| Çintemani Motifi |
Ayrıca Hereke halısı demişken kendine özgü bir motifi daha vardır. Yedi dağın çiçeği motifi. Yedi dağ aslında İstanbul'un yedi tepesine ithafendir. Lale, goncagül, karanfil, kıvrımlı yapraklar, badem vb desenler ile Osmanlı saray süsleme üslubunu bitkisel motifler ile harmanlayarak dokunan bir halı türüdür. Hereke halılarımız dünyaca ünlüdür ama özellikle yedi dağın çiçeği Hereke halılarımız ayrıca bir ün kazanmıştır. Bide Topkapı modelimiz mevcuttur genellikle Hereke İpek halılarımız da görülür. Ayrıca başka bir motifi de örnek vermek gerekirse saksı dan saçılan veya 2 yaprak arasından açılan bir çiçek motifimiz vardır. Aslında bu motif çok geçmiş tarihte ateş motifi idi sonradan yerini çiçek motifi almıştır. Türkler islamiyet ile tanışmadan önce Gök Tengri Şamanizm gibi inançlara inanıyorlardı. O dönem dokunan halılarda veya diğer eşyalar da el sanatlarında şaman ateşi deseni kullanılırdı. Sonrasında Türkler İslamiyeti kabul edince ateş yani alev yerini çicek aldı. Çiçek olmasının sebebi ise Hz İbrahim as'ın ateşe atılınca Allah'ın ateşe ey ateş İbrahim'e serin ve selamet ol emri ile ateşin çiçek bahçesine dönüştüğü inancından dolayı. Türkler deki şaman ateşi motifi yerine aynı form da çiçek motifi uygulandı.
 |
| Şaman Ateşi Motifi |
 |
| Çiçek Motifi |
 |
| Çiçek Motifi |
Daha bir çok el dokuma Türk halılarında Türk tarihine, inancına kültürüne, hikayesine karakterine uygun motfileri desenleri görebiliriz.
Aynı şekilde el dokuma İran halıları içinde kendi kültürlerine inançlarına tarihlerine uygun halı motifleri görürüz. İran karmaşık etnik köken barındıran coğrafyasından ötürü bir çok kültüre ev sahipliği yapar. Her kültüre ait motifler görmek son derece mümkündür. İran'ın bazı halıları çok ince olmasından kaynaklı yani cm kare içerisine daha fazla ilmek atabilmelerinden ötürü çok zor motifleri çok güzel şekilde yansıtabilir. Bazı halıları tablo gibidir. Genelde İran halıları nın bir çoğu resim üzerinden hikâye anlatma odaklıdır. Ava çıkmış Pers askerleri görebiliriz. Veya bir İran şahınnın önemli bir anını anlatan bir kare. Veya coğrafyasındaki önemli bir heykel yapıtın halıya desen olarak işlenmesi. Özellikle Tebriz bölgesi resimli halı Dokuma alanında baya önde geliyor.
 |
| Pers Askerleri Av Motifi Örneği |
Her bölgenin kendine has motifleri vardır. Mesela Şiraz bölgesinde tavuskuşu bolca bulunur. O yüzden Şiraz Halılarında Tavuskuşu motifleri bolca görürüz.
 |
| Tavuskuşu Motifi Örneği |
İran'ın bir çok halısında Türk düğümü ile karşılaşırız. Bunun sebebi o coğrafyada Türk Türkmen kabilelerin insanların yaşamalarıdır. Ayrıca bir çok kürt ve ermeni motifleri barındıran halılarda görürüz. Onlarda Türk düğümü kullanırlar. Kısacası İran birden fazla yoğun etnik kökene ev sahipliği yapan bir ülke olmasından ötürü bir çok model ve dokuma tarzı halıları bünyesinde barındırır. Örnek vermek gerekirse meşhur Kaşkay halıları Kaşkay Türkleri tarafından Türk düğümü ile dokunan bir İran halısıdır.
Türk Halıları & İran Halıları arasındaki bazı farkları elimden geldiğince anlaşılır şekilde anlatmak istedim. Umarım meraklılarına faydalı bilgiler verebilmişimdir.
 |
| Çapan ÖZTÜRK |
Yakında kendi filtremden geçmiş Antika Halı seçkilerini Galeri Çapan ÖZTÜRK olarak sizlerle buluşturmayı planlıyorum. O zamana kadar Aksaray Halı Yıkama olarak Antika ve El Dokuma Yıkama ve Antika Halı Tamiri hizmeti vermeye devam ediyorum.
İletişim & danışmanlık
Yorumlar
Yorum Gönder